Dagelijks leven in kamp Vught

Hendrik van Dijk

Historicus gespecialiseerd in WOII Nederland

Stel je voor: je bent je huis uitgezet, je mag niets meenemen behalve een kleine koffer, en je wordt op een trein gezet naar een onbekende bestemming. Je aankomstplaats is Vught, een dorp in Brabant.

Maar zodra je de poorten van het kamp binnenstapt, verandert je leven drastisch.

Je naam verdwijnt en je krijgt een nummer. Dit was de harde realiteit voor meer dan 32.000 mensen die tussen januari 1943 en september 1944 werden vastgehouden in Kamp Vught, officieel het concentratiekamp Herzogenbusch. Kamp Vught was het enige SS-concentratiekamp op Nederlands grondgebied.

Het was een plek van terreur, maar ook een plek waar het dagelijks leven een bizarre, grauwe routine had. In dit artikel duiken we in die routine. We kijken niet alleen naar de gruwelen, maar vooral naar hoe gevangenen probeerden te overleven in een systeem dat erop gericht was hen kapot te maken.

De aankomst en de indeling

Als je aankwam in Kamp Vught, begon de chaos. Je werd eerst naar de appèlplaats gestuurd, een groot grasveld waar urenlang in rijen moest staan. Tijdens dit eerste moment van controle werden de gevangenen streng geïnspecteerd.

De Duitse bewakers van de SS zagen de gevangenen niet als mensen, maar als nummers en arbeidskrachten.

De kleding die je van huis had meegenomen, moest worden ingeruild voor een uniform. Dit uniform vertelde de rest van het kamp wie je was.

De symbolen op de borst waren duidelijk zichtbaar:

• Een gele driehoek voor Joodse gevangenen.
• Een rode driehoek voor politieke gevangenen (zoals verzetsstrijders).
• Een zwarte driehoek voor 'asocialen' of 'criminelen' (zoals zwarthandelaren of mensen die weigerden te werken).
• Een groene driehoek voor 'beroepscriminelen'.

De barakken: Overvol en onhygiënisch

Waar sliepen al deze mensen? Het kamp bestond uit barakkenkampen. In het begin waren de barakken van hout, later werden er stenen gebouwen neergezet.

Een barak was bedoeld voor honderden mensen. In praktijk was het vaak nog voller.

De slaapruimtes waren primitief. Mensen sliepen op strooimatrassen, soms direct op de grond, soms op houten stapelbedden.

Een dekentje was schaars en dun. De hygiene was erbarmelijk. Omdat er zo weinig water was en de wasruimtes ontoereikend, woekerden ongedierte zoals luizen en vlooien.

Ziektes zoals dysenterie en tuberculose verspreidden zich razendsnel door de benauwde ruimtes.

De dag begon vroeg, meestal om 5 uur 's ochtends, en eindigde laat. Tussen het werk door was er weinig tijd voor rust. Het sociale leven was ver te zoeken; praten was vaak verboden of gevaarlijk.

Voeding: Waterige soep en honger

Honger was een constante metgezel in Kamp Vught. De dagelijkse rantsoenen waren ontoereikend voor de zware lichamelijke inspanning die werd gevraagd.

Het ontbijt bestond vaak uit een stuk oud brood en een beetje margarine of jam. Het middageten was een dunne soep, meestal gemaakt van kool of aardappelen. Deze soep was vaak waterig en soms bedorven.

Het avondeten was vergelijkbaar met het ontbijt: een stuk brood en soms een beetje kaas of worst, maar dit was schaars.

Koffie was er ook, maar dit was vaak een surrogaatdrank, gemaakt van brandende erwten of andere granen, zonder echte smaak. De combinatie van weinig eten en zwaar werk zorgde ervoor dat gevangenen snel afvielen en verzwakten.

Dwangarbeid: Van vliegveld tot fabriek

Werk was verplicht. Vanaf hun aankomst werden gevangenen ingezet voor dwangarbeid. De Duitsers hadden grootse plannen met Vught.

Zo werd er een vliegveld aangelegd en werden er grote fabrieken gebouwd voor de wapenindustrie.

Een bekend voorbeeld is de productie van vliegtuigonderdelen voor de Duitse luchtmacht. Mannen en vrouwen werden vaak gescheiden ingezet.

Mannen werkten vooral in de bouw en op het vliegveld, vrouwen vaak in de kampkeuken, de wasserij of in textielfabrieken binnen het kamp. De werkomstandigheden waren gevaarlijk. Er was geen beschermende kleding, en de bewakers zagen toe op een hoog tempo. Fouten maken was geen optie; een verkeerde beweging kon leiden tot een klap of een straf.

De bunkerdrama’s: Een plek van terreur

Een specifiek onderdeel van het dagelijks leven was de constante dreiging van straf. Een van de meest beruchte gebeurtenissen was het 'bunkerdrama'. Dit gebeurde in januari 1944.

De SS had speciale cellen gebouwd, de 'bunkers', voor gevangenen die straf kregen.

Sommige van deze cellen waren klein en donker, zonder licht of ventilatie. Tijdens het bunkerdrama werden 74 Joodse gevangenen, waaronder veel vrouwen, opgesloten in een te kleine cel.

Door het gebrek aan zuurstof en de extreme benauwdheid overleden er tien mensen binnen enkele uren. Dit toonde de willekeur en wreedheid van het kamp aan. Hoewel de plannen voor systematische moord via gaskamers in Vught (het 'Bunkerdrama' in bredere zin van de plannen voor vernietiging) nooit volledig werden uitgevoerd zoals in Auschwitz, was de dreiging voelbaar. Documenten tonen aan dat de SS plannen had voor grootschalige moord, maar door logistieke problemen en de oorlogsvoering is dit in Vught beperkt gebleven tot executies en mishandeling.

De behandeling van kinderen

Kinderen waren een kwetsbare groep in Kamp Vught. Er verbleven ongeveer 1.200 kinderen in het kamp. Ze kwamen vaak met hun ouders of werden als weeskinderen binnengebracht.

Hun leven was zwaar. Ze moesten net als volwassenen in de rij staan bij de appèls, wat uren kon duren.

Speelruimte was er nauwelijks. Sommige gevangenen probeerden de kinderen te beschermen door hen verborgen te houden of afleiding te bieden, maar dit was moeilijk.

Er was een speciale barak ingericht als 'kinderbarak', maar de omstandigheden waren er nog steeds slecht. Veel kinderen werden later gedeporteerd naar Westerbork en doorgevoerd naar vernietigingskampen in het oosten. Slechts een klein deel overleefde de oorlog.

De fusilladeplaats: Executies in het kamp

Voor wie niet werd gedeporteerd, was er een andere dreiging: executie. Binnen het kamp was een speciale plek ingericht voor fusillades.

Dit was een stuk bos naast het kamp, aan de G mükemte Hei. Hier werden gevangenen doodgeschoten. De meest bekende executies vonden plaats op 7 en 8 juni 1944.

Dit was een vergelding voor een sabotageactie door het verzet in de nabijgelegen kerk. De SS executeerde hierbij 32 mannen.

Maar in totaal werden er in Vught meer dan 320 mensen gefusilleerd.

De plek is nu een monument. De grond is ongemoeid gelaten, en er staan stenen om de plekken aan te geven waar lichamen zijn gevonden. Het is een stille getuige van de moordpartijen die dagelijks plaatsvonden.

De bevrijding en het leven na de oorlog

In september 1944 begonnen de Duitsers met de ontruiming van het kamp vanwege de geallieerde opmars.

De laatste gevangenen werden naar andere kampen gestuurd. Op 5 november 1944 werd Vught bevrijd door de Amerikanen.

Na de oorlog is het kamp langzaam veranderd. Een deel werd gesloopt, maar veel gebouwen bleven bestaan. Tegenwoordig is er het Nationaal Monument Kamp Vught. Op de plek van de commandantswoning is nu het museum gevestigd.

Het voormalige kamp is nu een stiltegebied en een plek voor educatie.

Het Nationaal Archief Kamp Vught bewaart duizenden documenten, brieven en foto's. Deze helpen ons om het verleden niet te vergeten. Het dagelijks leven in kamp Vught was er een van angst en verdriet, maar door de verhalen te blijven vertellen, houden we de herinnering aan de slachtoffers levend.