Kamp Schoorl als verzamelpunt
Stel je voor: je wandelt door de prachtige Schoorlse Duinen, genietend van de wind en het zand.
Misschien weet je niet dat hier, op deze serene plek, ooit een kamp stond dat een gruwelijke schakel was in de machine van de Tweede Wereldoorlog. Kamp Schoorl, gelegen in het Noord-Hollandse Schoorl, is een plek met een complexe en schokkende geschiedenis. Hoewel het kamp zelf niet meer bestaat, blijft de herinnering aan de duizenden gevangenen die hier tijdelijk vastzaten, voortleven. In dit artikel duiken we in de veelzijdige en donkere geschiedenis van dit relatief onbekende kamp.
Van mobilisatie naar bezetting: de militaire begintijd
De geschiedenis van Kamp Schoorl begint in november 1939, kort na de algemene mobilisatiebevel van 28 augustus 1939. Het Nederlandse leger bouwde hier een kamp voor het zesde compagnie van het 21e Depot Bataljon VIIIe Infanterie.
Deze eenheid, bestaande uit ongeveer 120 man, verbleef aanvankelijk in het nabijgelegen Doopsgezind Broederschapshuis. Dit huis werd al langer gebruikt als logement voor militair personeel. De bewoners van het broederschapshuis, voornamelijk protestantse Joods-Duitse vluchtelingen, werden in februari 1940 gedwongen te verhuizen om plaats te maken voor de militairen.
Het proces werd uitgevoerd op 25 augustus 1940, een dag na de mobilisatie-aankondiging.
De militaire basis werd op 25 november 1939 officieel in gebruik genomen. Dit was echter maar het begin van een gitzwarte periode.
De Duitse overname en het interneringskamp
Met de Duitse invasie op 10 mei 1940 veranderde alles. De Wehrmacht nam het kamp over en gebruikte het aanvankelijk als tijdelijk onderkomen.
Vanaf oktober 1940 werd het kamp omgevormd tot een interneringskamp. Het doel? Het vastzetten van geallieerde burgers uit landen die in oorlog waren met Duitsland. Dit omvatte mannen en vrouwen uit Frankrijk, België, Engeland en Nederland.
De eerste geïnterneerden waren Nederlanders, waaronder Josephus Hubertus (Hub) Frenken. In totaal werden er ongeveer 1.000 mensen vastgehouden.
Een donkere schakel in de deportatieketen
In december 1940 werden 40 Engelse vrouwen getransporteerd naar het civiele interneringskamp Ilag VIII in Tost (het huidige Toszek in Polen).
De meest schokkende periode van Kamp Schoorl begon in februari en juni 1941. Tijdens razzia’s werden ongeveer 700 Joodse jongemannen opgepakt en naar het kamp gebracht. Van deze groep overleefden er slechts twee de deportatie naar het concentratiekamp Mauthausen. Deze korte maar intensieve periode maakt Kamp Schoorl tot een cruciale, zij het korte, schakel in het deportatiesysteem van de Nazi’s. Het kamp diende als een transitiepunt voordat de gevangenen werden doorgestuurd naar de concentratie- en vernietigingskampen, waar zij vaak te maken kregen met onmenselijke wreedheden zoals in Kamp Amersfoort.
De vondst van de nameplates: een bewijs van verzet
Een bijzonder aspect van de geschiedenis van Kamp Schoorl is de vondst van 260 identiteitsplaatjes (nameplates) in een tuin. Deze plaatjes, afkomstig van het 21st Infantry Regiment, werden in mei 1940 door de soldaten zelf overgedragen aan hun commandanten.
Dit was een direct gevolg van de bevelen van de Duitse autoriteiten om alle documenten en identificatiebewijzen in te leveren, een maatregel om de weerstand tegen de bezetting te bemoeilijken.
De nameplates zijn een waardevolle bron van informatie over de soldaten die in Kamp Schoorl gestationeerd waren.
De korte functie als transitiekamp
Kamp Schoorl diende slechts enkele maanden in 1941 als transitiekamp, maar de impact was enorm. De reden voor de sluiting in oktober 1941 was waarschijnlijk de te kleine capaciteit en de nabijheid van de kust, wat de logistiek onhandig maakte en leidde tot de centrale rol van Kamp Westerbork.
Bovendien was het kamp te ver verwijderd van een spoorweg, wat de transportmogelijkheden beperkte.
De locatie werd daarna gebruikt als conferentiecentrum, een ironische toepassing van een plek die zo’n gruwelijke gebeurtenissen had gekend.
De conferentiecentrumfase (1941 – na de oorlog)
Na de sluiting als interneringskamp werd Kamp Schoorl in 1941 omgebouwd tot een conferentiecentrum. Dit gebruik duurde tot na de Tweede Wereldoorlog, een periode waarin ook andere locaties zoals Kamp Erika bij Ommen als strafkamp werden ingezet.
De transformatie was een poging om de geschiedenis van het terrein te vergeten en een nieuwe functie te geven. De herinnering aan de gebeurtenissen die er plaatsvonden, werd pas in 1991 herontdekt.
Herdenking en monument
De eerste herdenking van Kamp Schoorl vond plaats in 1991, op initiatief van de Vriendenkring Mauthausen.
Een monument werd geplaatst op de plek waar het wachthuisje stond, als herinnering aan de 1.000+ gevangenen die er doorheen gingen. De herdenking wordt jaarlijks georganiseerd door de gemeente Bergen, de Vriendenkring Mauthausen en het Comité Kamp Schoorl. De herdenking vindt plaats op 6 juni, om de herinnering levend te houden. In 2005 werd een boom geplant ter nagedachtenis aan Mirjam Ohringer, een verzetsstrijder die een belangrijke rol speelde bij de oprichting van het monument.
De rol van het Comité Kamp Schoorl
De schoolgemeenschap in Schoorl adopteert elk jaar een deel van het monument, waarbij kinderen gedichten en tekeningen maken die worden gepresenteerd tijdens de herdenking. Het Comité Kamp Schoorl speelt een cruciale rol bij het organiseren van de herdenking en het onderhouden van de herinnering.
Het comité is opgericht in 2005 door een groep inwoners van Bergen die zich betrokken voelden bij het project.
Sinds 2008 worden diverse gastsprekers uitgenodigd, waaronder Bloeme Evers-Emden, Rabbijn Benjamin Jacobs, Ed van Thijn, Tamarah Benima, Judith Belinfante, Job Cohen, Hedy d’Ancona, Joël Cahen, Gerdie Verbeet, Rony Naftaniël en Evelien Gans. De teksten van deze toespraken zijn beschikbaar bij het comité. De Stichting Egmond '40-'45 en het Museum Vliegveld Bergen zijn belangrijke partners in het onderzoek en de documentatie van de geschiedenis van Kamp Schoorl.
Conclusie
Kamp Schoorl is een complex en vaak over het hoofd gezien stukje Nederlandse geschiedenis.
Het dient als een krachtig herinnering aan de gruwelen van de Tweede Wereldoorlog en de gevolgen van discriminatie en antisemitisme. De korte, maar intense periode waarin het kamp diende als transitiecentrum voor Joden en politieke gevangenen, benadrukt de complexiteit van het deportatiesysteem van de Nazi's. De herdenking en het monument in Schoorl zijn belangrijke symbolen van herinnering en waarschuwing, en dienen als een pleidooi voor een samenleving waarin dergelijke gebeurtenissen nooit meer plaatsvinden.
Veelgestelde vragen
Wat was de oorspronkelijke functie van Kamp Schoorl?
In het begin was Kamp Schoorl een militaire basis voor het zesde compagnie van het 21e Depot Bataljon VIIIe Infanterie, dat in november 1939 werd opgericht. Dit kamp werd aanvankelijk gebouwd in het Noord-Hollandse Schoorl en diende als logement voor militairen, oorspronkelijk in het Doopsgezind Broederschapshuis.
Wat gebeurde er met het kamp na de Duitse invasie?
Na de Duitse invasie in 1940 werd Kamp Schoorl omgevormd tot een interneringskamp, waar geallieerde burgers uit landen als Frankrijk, België en Engeland werden vastgehouden. Dit kamp was een cruciale schakel in de deportatieketen naar concentratiekampen.
Hoeveel mensen werden er in Kamp Schoorl vastgehouden?
Tijdens de periode dat het kamp als interneringskamp werd gebruikt, werden er ongeveer 1.000 mensen vastgehouden, waaronder Nederlanders en geallieerde burgers. In de periode februari en juni 1941 werden er 700 Joodse jongemannen opgepakt en naar het kamp gebracht.
Waar werden de geïnterneerden naartoe gestuurd?
In december 1940 werden 40 Engelse vrouwen getransporteerd naar het civiele interneringskamp Ilag VIII in Tost (het huidige Toszek in Polen. De meeste geïnterneerden werden vervolgens doorgerouteerd naar concentratiekampen zoals Mauthausen, waar ze te maken kregen met onmenselijke wreedheden.
Wat maakt Kamp Schoorl zo belangrijk in de context van de Tweede Wereldoorlog?
Hoewel Kamp Schoorl relatief klein was, speelde het een belangrijke rol als transitiekamp in het deportatiesysteem van de Nazi's. Het diende als een tussenstop voordat gevangenen naar vernietigingskampen zoals Mauthausen werden gestuurd, en illustreert de complexiteit van de Holocaust.