NSB en collaboratie tijdens de oorlog
Stel je voor: je stapt 's ochtends in de trein naar je werk, net als altijd. Maar in plaats van een normale werkdag, rijd je recht op een oorlog af.
De Tweede Wereldoorlog was voor Nederland een tijd van bezetting, angst en keuzes. Een van de meest besproken en gevoelige onderwerpen is de rol van de Nederlandse Spoorwegen (NS) en de samenwerking met de Duitse bezetter. Het is een verhaal van dwang, maar ook van eigen keuzes. In dit artikel duiken we in de geschiedenis van de NSB, de collaboratie en hoe het spoorwegnet werd gebruikt voor een van de donkerste periodes uit onze geschiedenis.
De opkomst van de NSB: Een beweging in schaduw
Voordat we naar de spoorwegen kijken, moeten we de partij begrijpen die een centrale rol speelde: de Nationaal-Socialistische Beweging, oftewel de NSB.
De partij werd in 1931 opgericht door Anton Mussert. In de jaren dertig was de NSB een kleine, maar luidruchtige partij.
Ze waren fanatiek, droegen uniformen en hadden een duidelijke, radicale ideologie gebaseerd op het fascisme en nazisme. Hoewel ze in de beginjaren weinig stemmen kregen, veranderde dat drastisch na de Duitse inval op 10 mei 1940. De bezetter zocht naar Nederlandse bondgenoten om het land te besturen. De NSB was de enige partij die openlijk collaboreerde, wat hen plotseling veel macht gaf.
In 1941 werd de NSB door de Duitsers als enige partij toegestaan.
Ze kregen een zogenaamde 'verificateur-functie', wat betekende dat ze controle kregen over openbare diensten en het leven van burgers. Dit was het begin van een duistere samenwerking.
De Nederlandse Spoorwegen onder druk
De NS (Nederlandse Spoorwegen) was voor de Duitse bezetter van levensbelang. Het spoor was de snelste en efficiëntste manier om troepen, wapens en goederen te verplaatsen over het kleine, maar strategisch belangrijke Nederland. Al snel na de inval nam de Duitse Wehrmacht de touwtjes in handen.
Hoewel er nog Nederlandse directeuren waren, moesten ze luisteren naar Duitse bevelen.
De NS werd een instrument van de bezetter. In 1941 werd de NS formeel onder Duitse controle geplaatst.
Het personeel stond voor een moreel dilemma: werken voor de vijand of stoppen? Velen kozen ervoor om te blijven, uit angst voor baanverlies of represailles, maar anderen zagen het als een plicht om het land draaiende te houden. Helaas werd het spoor ook een logistieke ader voor de vervolging van mensen.
De donkere lading: Transport van collaborateurs en slachtoffers
Een van de meest beladen aspecten van de NS-geschiedenis is het transport van mensen.
Hoe de treinen werden ingezet
De treinen werden niet alleen gebruikt voor militaire doeleinden, maar ook voor het vervoer van collaborateurs en, pijnlijk genoeg, het wegvoeren van Joden en verzetsstrijders. De NS had de infrastructuur en de technische kennis. Onder dwang van de Duitse bezetter werden deze middelen ingezet voor het 'Transport van Collaborateurs'.
Dit waren Nederlanders die actief of passief meewerkten met de Duitsers. Denk hierbij aan leden van de NSB of de Landwacht.
Ze werden soms met speciale treinen vervoerd naar veiligere locaties of voor training.
Tegelijkertijd werd het spoor gebruikt voor de gruwelijkste transporten van de oorlog. Treinen reden vanuit Westerbork, Vught en Amersfoort naar vernietigingskampen in Duitsland en Polen. Hoewel de NS later stelde dat ze hierin werden gedwongen, is het een feit dat hun treinen werden gebruikt voor de Jodenvervolging in Nederland tijdens de bezetting. Het vervoer van collaborateurs was in vergelijking hiermee kleinschaliger, maar moreel even verwerpelijk in de ogen van veel Nederlanders.
De cijfers achter het vervoer
Hoewel exacte aantallen altijd lastig zijn vast te stellen, weten we dat het spoor netwerk intensief werd gebruikt. In 1944 reden er dagelijks zo'n 200 tot 300 treinen met Duitse militairen door Nederland.
Daarnaast zijn er schattingen dat tienduizenden collaborateurs en hun families zijn vervoerd met hulp van het spoor, soms naar Duitsland voor 'arbeidseinsatz', soms naar speciale kampen in Nederland. De NS had hierbij een faciliterende rol; ze leverden de treinen, de locomotieven en het personeel.
De rol van de NSB bij de samenwerking
De NSB was de spil in het web van collaboratie. Ze waren niet alleen politiek actief, maar hadden ook invloed op de dagelijkse gang van zaken bij de NS.
De 'verificateur-functie' die de NSB had, gaf hen de bevoegdheid om personeel te controleren en te keuren. Bij de NS waren veel NSB'ers in dienst, vooral in de hogere rangen.
Zij zorgden ervoor dat de Duitse orders werden uitgevoerd. Er zijn gevallen bekend waarin NSB-leden bij de NS actief meewerkten aan het selecteren van treinpersoneel voor speciale transporten. Ze genoten privileges: betere bonnen, meer ruimte en een bepaalde status. Tegelijkertijd was er ook binnen de NS veel weerstand. Veel 'gewone' medewerkers zaten klem tussen een baas die collaboratie eiste en een ondergrondse verzetsbeweging, mede door de invloed van Anton Mussert en de NSB.
De keuze van het NS-personeel: Dwang of overtuiging?
Het is makkelijk om te oordelen vanuit de luie stoel, maar wat zou jij hebben gedaan? Het personeel van de NS stak voor een moreel kompas.
Sommigen waren overtuigd nationaalsocialist en lid van de NSB. Zij zagen de samenwerking als een kans om Nederland te 'vernieuwen'.
Anderen waren simpelweg ambtenaar en voerden bevelen uit, vaak onder druk van de ingevoerde Ariërverklaring en de gevolgen voor ambtenaren, uit angst voor ontslag of gevangenschap. Er was ook een derde groep: degenen die in het geheim het verzet steunden. Ze vernielden rails, saboteerden treinen of smokkelden onderduikers.
Het is belangrijk om te zien dat 'de NS' niet één geheel was. Het was een organisatie vol individuen met verschillende motivaties. Echter, de institutionele samenwerking met de Duitse bezetter was een feit. Na de oorlog werden dan ook veel NS-medewerkers ontslagen of vervolgd voor collaboratie. Schattingen wijzen uit dat er na de oorlog ongeveer 1.200 tot 1.500 NS'ers werden vervolgd voor hun daden tijdens de bezetting.
De gevolgen en de naoorlogse rekening
De samenwerking tussen de NS en de Duitse bezetter had diepe sporen nagelaten. De treinen hadden bijgedragen aan de vernietiging van duizenden levens. De NSB had een schaduwrijke structuur opgezet die het land verdeelde.
Families werden uit elkaar gerukt, en het vertrouwen in de overheid en grote instanties zoals de NS was geschonden.
Na de bevrijding in 1945 kwam de 'zuivering'. Mensen die hadden gecollaboreerd, moesten boeten.
Bij de NS betekende dit een harde reset. Er werd een zuivering ingesteld waarbij NSB'ers en collaborateurs werden ontslagen. Het duurde jaren voordat het imago van de NS enigszins hersteld was. Het bedrijf moest zich opnieuw uitvinden als een nationale speler die diende voor iedereen, niet alleen voor een bezetter.
Conclusie: Een verhaal van herinneren
De geschiedenis van de NSB en de collaboratie via het spoor is een complex verhaal van dwang, macht en menselijke keuzes. De Nederlandse Spoorwegen werden gebruikt als een wapen van de bezetter, en de NSB fungeerde als de uitvoerende hand. Hoewel veel medewerkers onder druk stonden, blijft de feitelijke bijdrage aan de oorlogsmachine onvermijdelijk.
Vandaag de dag herinnert de NS zich这段历史 met projecten zoals het 'Spoorwegmonument' en tentoonstellingen over de oorlog.
Het is essentieel om deze feiten te blijven vertellen, niet om te oordelen, maar om te begrijpen hoe normale mensen in extreme tijden kunnen worden meegesleurd in een donkere geschiedenis. Door te luisteren naar deze verhalen, leren we de waarde van vrijheid en de kwetsbaarheid van onze democratie pas echt waarderen.