Zigeuners en Roma in de kampen in Nederland
Je kent het verhaal van de Tweede Wereldoorlog waarschijnlijk wel. De gruwelijke vervolging van Joden, verzetsstrijders en andere groepen.
Maar er is een groep die vaak wat op de achtergrond blijft, ook al overkwam hun iets vreselijks: de Sinti en Roma. In Nederland worden ze vaak simpelweg ‘Zigeuners’ genoemd. Hun verhaal in de oorlog is hard, persoonlijk en, voor veel mensen, onbekend. Laten we eens kijken wat er gebeurde in de kampen hier, specifiek in Westerbork.
Wie zijn de Sinti en Roma eigenlijk?
Voordat we in de duistere kant van de geschiedenis duiken, is het goed om te weten wie we het hebben. Sinti en Roma zijn volkeren met een eeuwenoude geschiedenis in Europa.
Ze komen oorspronkelijk uit India en zijn eeuwen geleden naar het westen getrokken.
In Nederland zijn de Sinti de bekendste groep. Ze spreken vaak nog hun eigen taal, het Sinti-Manoesj, en hebben een eigen cultuur. Helaas werden ze door de eeuwen heen vaak gediscrimineerd.
Maar tijdens de Tweede Wereldoorlog nam de haat een extreem en dodelijke wending. De nazi’s zagen hen als ‘raszuiver’ of juist als ‘rasvreemd’, en in beide gevallen was het doelwit helder: uitroeien.
De razzia van 16 mei 1944
Er is één specifieke datum die in het geheugen gegrift staat van de Sinti- en Roma-gemeenschap in Nederland: 16 mei 1944. Het was een dag die begon als een gewone dag, maar eindigde in een nachtmerrie.
Op deze dag vond in heel Nederland een grootschalige razzia plaats. Politie en Duitse bezetters gingen van deur tot deur op zoek naar ‘zigeunerachtige personen’. Het was een klopjacht die georganiseerd werd door de Duitse bezetter, maar helaas niet zonder hulp van Nederlandse instanties.
De oproep was simpel: iedereen die tot de Sinti- of Roma-groep behoorde, moest zich melden of werd opgepakt.
Gezinnen, ouderen, kinderen – niemand werd gespaard. Ze werden bijeengedreven en naar het doorgangskamp Westerbork gebracht.
Westerbork: De poort naar de hel
De geschiedenis en functie van Kamp Westerbork in Drenthe is een onderwerp dat je misschien kent van de verhalen over Anne Frank.
Maar het was ook de centrale plek voor de Sinti en Roma in Nederland. In de maanden na de razzia in mei 1944 werden hier zo’n 500 tot 600 Sinti en Roma opgesloten. Stel je de omstandigheden voor: overvolle barakken, weinig eten en de constante angst voor wat komen zou.
In Westerbork werden de gevangenen tijdelijk vastgehouden voordat ze werden doorgestuurd naar de vernietigingskampen in het oosten, zoals Auschwitz-Birkenau. Wat het verhaal extra pijnlijk maakt, is de rol van de Nederlandse samenleving.
De deportatie vanuit Westerbork
Hoewel de Duitse bezetter de drijvende kracht was, waren Nederlandse instanties betrokken bij de uitvoering.
In sommige gevallen waren het zelfs Nederlandse gemeenten die de lijsten aanleverden en de mensen aanwezen. Dit maakt de geschiedenis voor veel Sinti en Roma tot op de dag van vandaag moeilijk en pijnlijk. Vanuit Westerbork vertrokken de treinen naar het oosten. De Sinti en Roma zaten in dezelfde wagons als de Joodse gevangenen.
De bestemming was meestal Auschwitz. Van de ongeveer 500 Sinti en Roma die werden gedeporteerd vanuit Nederland, overleefde maar een klein deel de oorlog.
Van de groep die naar Auschwitz ging, kwam meer dan de helft niet terug. Het is een onthutsend aantal. Het laat zien hoe efficiënt en genadeloos het systeem was ingericht. Het was niet zomaar een willekeurige actie; het was een gecoördineerde poging om een hele bevolkingsgroep uit te roeien.
Waarom wordt er zo weinig over gesproken?
Een vraag die je je misschien stelt: waarom weten we hier zo weinig over? Het antwoord is complex.
Ten eerste was de groep Sinti en Roma in Nederland relatief klein. Ten tweede was er na de oorlog lange tijd weinig aandacht voor hun leed. De focus lag vooral op de Joodse slachtoffers.
Daarnaast was er, en is er soms nog steeds, sprake van discriminatie en vooroordelen tegenover deze groep, waardoor hun verhaal niet altijd welkom was.
Gelukkig komt daar langzaam verandering in. Organisaties zoals het Nationaal Comité 4 en 5 mei en initiatieven als Westerbork Portretten en Pointer (van KRO-NCRV) werken hard om deze geschiedenis levend te houden. Wie zich verder wil verdiepen, kan het Herinneringscentrum Kamp Westerbork bezoeken om verhalen te ontdekken die lang verborgen zijn gebleven.
Een gedeelde herinnering
Tegenwoordig is er meer erkenning voor de vervolging van Sinti en Roma.
Op 16 mei, de dag van de razzia, worden er jaarlijks herdenkingen gehouden. Het is een moment om stil te staan bij wat er is gebeurd en om de slachtoffers te eren. Maar het is ook een moment om na te denken over de rol van discriminatie vandaag de dag. De geschiedenis leert ons dat haat en uitsluiting verstrekkende gevolgen kunnen hebben. Door het verhaal van de Sinti en Roma in de kampen in Nederland te blijven vertellen, zorgen we ervoor dat het niet wordt vergeten.
Conclusie
De vervolging van Sinti en Roma in Nederland is een donker hoofdstuk uit onze geschiedenis.
Het begon met een razzia op 16 mei 1944, leidde via kamp Westerbork naar de vernietigingskampen in het oosten en eindigde voor velen in de dood. Het verhaal is schokkend, niet alleen vanwege de gruwelijkheden, maar ook vanwege de betrokkenheid van Nederlandse instanties. Door hierover te praten, te lezen en te herdenken, doen we recht aan de slachtoffers. Het is een verhaal dat we niet mogen vergeten, zodat zoiets nooit meer gebeurt. Of het nu gaat om Joden, Sinti, Roma of een andere groep: discriminatie en geweld horen geen plek te hebben in onze samenleving.
Veelgestelde vragen
Waar wonen de meeste Sinti en Roma in Nederland?
De meeste Sinti en Roma in Nederland woonden voor de Tweede Wereldoorlog in het noorden van het land, met name in de provincies Groningen, Drenthe en Friesland. Ze leefden vaak nomadien, maar hadden ook vaste verblijven. Door de razzia van 1944 werden ze verspreid over het hele land, maar de grootste concentratie na de oorlog bevond zich in de Randstad.
Welke kampen hadden gaskamers?
Ondanks dat Westerbork een doorgangskamp was, werden er in de praktijk ook gaskamers gebruikt. Auschwitz-Birkenau was het meest beruchte kamp met gaskamers, waar honderdduizenden Joden en andere gevangenen werden vergast. Het is belangrijk om te benadrukken dat de Nederlandse betrokkenheid bij de deportaties van Sinti en Roma, hoewel indirect, een cruciale rol speelde in het totale proces.
Wat is het verschil tussen Roma en zigeuners?
Hoewel de termen vaak door elkaar worden gebruikt, is er een subtiel verschil. ‘Roma’ is de correcte naam voor het volk, met verschillende stammen en dialecten. ‘Zigeuner’ is een ouderwetse en soms stigmatiserende term die oorspronkelijk werd gebruikt voor de nomadische stammen. Sinti zijn een van de belangrijkste stammen binnen de Roma-gemeenschap, die hun eigen taal, Sinti-Manoesj, spreken.
Wat was het ergste kamp in de Tweede Wereldoorlog?
Auschwitz-Birkenau was het grootste concentratie- en vernietigingskamp in het Derde Rijk en het meest dodelijke. Hier werden meer dan een miljoen mensen, voornamelijk Joden, maar ook Roma, politieke tegenstanders en andere groepen, systematisch vermoord. Het kamp is een tragisch symbool van de Holocaust en de gruweldaden van de Nazi-regime.
Wat zijn typische zigeunernamen?
De namen van Sinti en Roma-kinderen variëren sterk, maar ze worden vaak gekozen op basis van persoonlijke voorkeuren of religieuze betekenissen. Veel ouders kiezen voor namen uit de Italiaanse, Hebreeuwse of Oost-Europese cultuur, zoals Santiago, Abraham, Vanya of Viktor. Het is gebruikelijk dat ze twee namen dragen, een voor de gemeenschap en een voor de familie.