Enschede tijdens de Tweede Wereldoorlog
Stel je voor: je loopt door Enschede, een stad die bekend staat om zijn textiel en de gemoedelijke sfeer.
Maar stel je nu voor dat deze stad midden in een oorlog zit. Dat is precies wat er gebeurde tussen 1940 en 1945.
Enschede, een stad aan de grens, kreeg de oorlog letterlijk op de stoep. Het was niet alleen maar stille vergaderingen en verzet, maar ook bombardementen, bezetting en moeilijke keuzes. In dit artikel duiken we in de geschiedenis van Enschede tijdens de Tweede Wereldoorlog. We kijken naar de bezetting, de Joodse gemeenschap, de bombardementen en de bevrijding. Het is een verhaal van een stad die zwaar getroffen werd, maar ook liet zien hoe veerkrachtig mensen kunnen zijn.
Enschede voor de Oorlog: Een Bloeiende Textielstad
Voordat de oorlog begon, was Enschede een echte industriestad. De textielfabrieken, zoals de beroemde Menko-fabrieken, waren de motor van de stad.
Overal waar je keek, rookten de schoorstenen en werkten mensen in de fabriekshallen. Dit zorgde voor een bloeiende economie en een groeiende bevolking. De stad had na de grote stadsbrand van 1862 een flinke opknapbeurt gekregen en was uitgegroeid tot een moderne stad.
Naast de industrie was er ook een levendige Joodse gemeenschap. Deze gemeenschap speelde een belangrijke rol in de handel en het ondernemerschap in de stad.
Ze hadden hun eigen winkels, verenigingen en een synagoge die het hart vormde van hun wijk. Niemand kon toen nog weten dat deze stabiele en welvarende tijd snel voorbij zou zijn.
De Duitse Inval en de Beginjaren van de Bezetting
Op 10 mei 1940 veranderde alles. Duitse troepen vielen Nederland binnen en ook Enschede werd al snel ingenomen.
De inval begon in de grensdorpen bij Enschede, waarna de Duitse soldaten de stad in marcheerden. De stad werd een strategisch belangrijk punt vanwege de ligging aan de grens met Duitsland. De bezetting was direct voelbaar.
De grenzen werden streng bewaakt en de Duitse Sicherheitsdienst (SD) vestigde zich in de stad.
Ze namen kantoren in, onder andere in de omgeving van de Tromplaan en de synagoge aan de Prinsestraat. De synagoge werd al snel een symbool van onderdrukking en werd gebruikt als een plek waar Joden werden vastgehouden. De stad moest zich schikken naar de nieuwe machthebbers, wat een zware tijd inluidde voor de inwoners. De Sicherheitsdienst, ofwel de SD, was de geheime politie van het Nazi-regime.
De Rol van de Sicherheitsdienst (SD)
In Enschede hadden ze een grote invloed. Ze zaten in het gebouw aan de Prinsestraat, vlakbij de synagoge.
Vanuit dit centrum hielden ze toezicht op de bevolking en organiseerden ze de vervolging van groepen die niet in hun straatje pasten. De SD was berucht om hun wreedheid en listigheid.
Opvang van Krijgsgevangenen in Textielfabrieken
Enschede was niet alleen een industriestad, maar werd tijdens de oorlog ook een opvangplek.
De stad werd uitgeroepen tot "stad in staat van beleg". Dit betekende dat de militaire autoriteiten veel macht kregen. Een van de grootste taken was de opvang van krijgsgevangenen.
In totaal werden er ruim 75.000 geallieerde krijgsgevangenen, vooral Britse soldaten, opgevangen in de stad. Deze krijgsgevangenen werden ondergebracht in barakken en grote hallen van de textielfabrieken.
De Menko-fabriek aan de Molenstraat bood onderdak aan duizenden mannen. Het was een enorme logistieke operatie.
Voor de stad was het zowel een last als een bewijs van haar strategische belang. De bevolking moest leven met deze grote groep krijgsgevangenen in hun midden.
De Joodse Gemeenschap in Gevaar
Voor de Joodse inwoners van Enschede begon de oorlog al meteen met een bedreiging.
Na de inval vluchtten veel Joden uit Duitsland naar Nederland, en Enschede was een populaire bestemming. Het aantal leden van de Joodse gemeenschap in Enschede verdubbelde bijna. Ze zochten veiligheid, maar die vonden ze niet lang.
De Duitse bezetter begon al snel met de systematische vervolging van Joden. De synagoge, die eerst een huis van gebed was, werd een plek van angst.
De Jodenster: Een Pijnlijk Symbool
De Joodse raad en lokale verzetsstrijders, zoals ds. Leendert Overduin, deden er alles aan om mensen te helpen.
De politie in Enschede waarschuwde soms stiekem de Joden voor razzia's. Dit hielp veel mensen om onder te duiken en te overleven. In mei 1942 werd het verplicht voor Joden om een gele Jodenster te dragen op hun kleding. Dit was een manier om ze openlijk te vernederen en te markeren.
Het was een zichtbaar teken van discriminatie. Wat veel mensen niet weten, is dat deze sterren gemaakt werden in Enschede.
In de textielfabriek 'De Nijverheid', in handen van de familie Van Gelderen, werden honderdduizenden sterren geproduceerd. In totaal werden er meer dan een half miljoen Jodensterren gemaakt in Enschede. Het is een gruwelijk ironisch feit: de textielindustrie die de stad zo rijk maakte, werd nu gebruikt voor de vervolging van haar eigen inwoners. Na de oorlog werd een rol stof met de sterren teruggevonden in de fabriek, die nu in het Joods Museum in Amsterdam te zien is.
De Vernietigende Bombardementen
Naast de bezetting en vervolging kreeg Enschede ook te maken met de gruwelijkheden van de luchtoorlog. De stad werd zwaar getroffen door geallieerde bombardementen. Hoewel de bedoeling vaak was om doelen in Duitsland te raken, belandden veel bommen per ongeluk in Enschede.
Dit werden "vergissingsbombardementen" genoemd. Er werden in totaal 354 luchtaanvallen geregistreerd op de gemeente Enschede.
De Zware Aanvallen op de Binnenstad
De eerste grote aanval was op 10 oktober 1943, waarbij delen van het Van Heekpark en de wijk Hogeland zwaar werden getroffen. Maar de grootste verwoesting kwam in 1944 en 1945.
Op 22 februari 1944 was het raak. Er werden 40.000 brandbommen afgeworpen op de binnenstad van Enschede. De wijken Veldkamp en Pathmos liepen ook zware schade op.
Vlammen verwoesten huizen, winkels en fabrieken. Later, op 22 maart 1945, werd ook het zuidelijke deel van het centrum flink geraakt.
De cijfers zijn indrukwekkend en tragisch. Door de bombardementen vielen 360 doden en werden 1.300 woningen compleet vernield. Daarnaast raakten 11.000 huizen beschadigd. De stad lag in puin. Foto's en kaarten, zoals de bekende "kaart D5" die de schade in kaart bracht, laten zien hoe groot de verwoesting was.
De Bevrijding van Enschede
Na vijf lange jaren kwam er een einde aan de bezetting. Op 1 april 1945 werd Enschede bevrijd door Britse eenheden.
Het was geen vredige overgave; er waren heftige gevechten met de achtergebleven Duitse troepen. Het duurde tot 2 april voordat de stad volledig was "gezuiverd" en het vliegveld werd heroverd. De oorlog had een zware tol geëist.
Ongeveer 1.250 Enschedeërs verloren het leven. Van hen was de helft slachtoffer van de Jodenvervolging.
De stad was zwaar beschadigd, maar de bevrijding betekende het begin van een nieuwe tijd. De wederopbouw kon beginnen, al zou dat nog jaren duren.
Herinneringen en Erfgoed in Enschede
Tegenwoordig is de Tweede Wereldoorlog nog steeds voelbaar in Enschede, maar dan via de herinnering.
Instellingen zoals Erfgoed Enschede en het stadsarchief spelen een cruciale rol in het bewaren van deze geschiedenis. Ze beheren foto's, documenten en verhalen van mensen die de oorlog hebben meegemaakt.
Monumenten in de stad herinneren aan de slachtoffers. Zo staan er gedenkstenen bij de voormalige synagoge en op plekken waar bombardementen plaatsvonden. De archeologische vondsten en de oude foto's helpen om de verhalen levend te houden. Het is belangrijk dat we blijven kijken naar wat er is gebeurd, zodat we de lessen uit het verleden niet vergeten.
Conclusie
De geschiedenis van Enschede tijdens de Tweede Wereldoorlog is een verhaal van pijn en verlies, maar ook van moed en hoop.
De stad werd op alle fronten geraakt: door de bezetting, de vervolging van Joden, de verwoestende bombardementen en de strijd om te overleven. Toch bleef de bevolking weerstand bieden, soms openlijk, soms stiekem door mensen te helpen onderduiken. Enschede herstelde zich na de oorlog en groeide weer uit tot de stad die we nu kennen.
Maar de sporen van de oorlog zijn nog steeds zichtbaar, in de straten, in de monumenten en in de verhalen van de mensen. Het is een herinnering die we koesteren, niet alleen voor de stad, maar voor iedereen die vrede en vrijheid belangrijk vindt.
Veelgestelde vragen
Was Enschede betrokken bij de Tweede Wereldoorlog?
Ja, Enschede was zeker betrokken bij de Tweede Wereldoorlog. Op 10 mei 1940 werd de stad ingenomen door Duitse troepen die de grens bij De Lutte en Buruse overstaken. De stad werd een strategisch punt vanwege de ligging aan de grens met Duitsland, en de bezetting was direct voelbaar met strenge grensbewaking en de aanwezigheid van de Sicherheitsdienst.
Is Enschede gebombardeerd in WOII?
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden er 354 luchtaanvallen uitgevoerd op Enschede. De stad werd vaak ten onrechte als boven Duitsland gezien door geallieerde piloten, wat leidde tot zware bombardementen op gebieden zoals het G.J. van Heekpark en het Zwik, waardoor veel inwoners hun huizen verloren.
Welke stad is het meest gebombardeerd in de Tweede Wereldoorlog?
Hoewel Enschede zwaar werd getroffen, is Den Helder het meest gebombardeerd in de Tweede Wereldoorlog. De stad werd door de geallieerden intensief aangeslagen, wat resulteerde in aanzienlijke schade en verlies van levens.
Wat is de armste wijk van Enschede?
De wijk Pathmos in Enschede is historisch gezien de armste wijk van de stad. Deze volkswijk, gebouwd in de late 19e en vroege 20e eeuw, is nog steeds een dorp binnen de stad, en ondanks de vele jaren is de armoede er nog steeds aanwezig. De huizen staan vaak krom en getuigen van de moeilijke tijden.
Hoe heette Enschede vroeger?
Enschede heette oorspronkelijk 'Anneschethe' in een document uit 1119. De naam is door de eeuwen heen veranderd, van Anneschethe via Enscede, Enze en Eijndscheijde, tot de naam die we vandaag kennen.