Joodse gemeenschap in Enschede en hun lot
Stel je even voor: je loopt door Enschede, de stad die bekend staat om haar textielindustrie en bruisende studentenleven. Je kijkt naar de mooie gebouwen en de groene parken. Maar achter die alledaagse straatjes gaat een diep en soms pijnlijk verhaal schuil.
Een verhaal van een gemeenschap die er eeuwenlang was, floreerde, en bijna volledig werd uitgewist.
Dit is het verhaal van de Joodse gemeenschap in Enschede en hun lot. Het is een verhaal dat je moet kennen, niet om stil te vallen, maar om te begrijpen hoe veerkrachtig de menselijke geest eigenlijk is.
De geschiedenis van de Joden in Twente gaat veel verder terug dan je misschien denkt. Het begon allemaal in de zeventiende eeuw. Eerst waren het vooral Sefardische handelaren, afkomstig uit Spanje en Portugal, die de stad in trokken.
Later, in de achttiende eeuw, kwamen de Ashkenazische Joden uit Duitsland. Zij vestigden zich vooral in de omgeving van de Oude Markt en de Walstraat.
Het waren vaak arme handelaren en ambachtslieden die een nieuw bestaan probeerden op te bouwen.
Het hart van de gemeenschap: Van handel tot synagoge
In de negentiende eeuw groeide de gemeenschap gestaag. Enschede werd een echt centrum voor textiel, en Joodse ondernemers speelden hier een cruciale rol in. Ze waren actief in de textielhandel, in de detailhandel en in de dienstverlening.
Denk aan beroemde namen zoals G. van Heek en de textielfabriek Van den Bergh.
Ze waren niet alleen economisch belangrijk, maar bouwden ook aan een hechte sociale structuur. Het middelpunt van het religieuze en sociale leven was de synagoge.
De eerste synagoge stond al in de zeventiende eeuw, maar de grootste en meest bekende is de synagoge aan de Prinsestraat, gebouwd in 1887. Dit prachtige gebouw met zijn twee torens was een baken van hoop en gemeenschap. Het was niet zomaar een gebedshuis; het was een plek waar families samenkwamen, waar kinderen werden besneden en waar bruiloften werden gevierd. De joodse begraafplaats aan de Hengelosestraat getuigt nog steeds van die lange aanwezigheid, met graven die teruggaan tot de vroege achttiende eeuw.
De donkere wolk: De Tweede Wereldoorlog
En dan komt er een moment in de geschiedenis waar je stil van wordt. De Tweede Wereldoorlog.
In mei 1940 werd Enschede, net als de rest van Nederland, bezet door de Duitse nazi's. In die tijd telde de gemeenschap ongeveer 1.300 Joodse inwoners.
Dat is een aanzienlijk aantal voor een stad als Enschede. Het begon met kleine maatregelen: verboden op bepaalde beroepen, uitsluiting van scholen en openbare plekken. Maar al snel werd het erger. De synagoge aan de Prinsestraat werd in de nacht van 9 op 10 november 1938, tijdens de beruchte Kristallnacht, zwaar beschadigd door brandstichting.
Hoewel de brandweer het vuur bluste, was het gebouw zwaar getroffen. Het was een teken aan de wand.
De angst werd voelbaar. Vanaf 1942 begonnen de grootschalige deportaties. Joodse inwoners werden gedwongen hun huizen te verlaten en verzameld in gebouwen zoals de school aan de Gronausestraat.
De vergeten slachtoffers: De Sinti en Roma
Vandaaruit werden ze per trein afgevoerd naar kamp Westerbork en uiteindelijk naar de vernietigingskampen in Polen, zoals Auschwitz en Sobibor. Het is belangrijk om hier ook de Sinti en Roma te noemen, die vaak samen met de Joden werden vervolgd.
In Enschede tijdens de Tweede Wereldoorlog was ook een kleine gemeenschap van deze nomadische groepen. Zij werden net zo hard getroffen door het geweld en de vervolging van de nazi's.
Hun verhaal is onlosmakelijk verbonden met dat van de Joodse gemeenschap in deze regio.
Verzet en hulp: Licht in de duisternis
Gelukkig was niet iedereen passief. Er was verzet, zowel van binnen als van buiten de gemeenschap. Sommige Joodse inwoners van Enschede sloten zich aan bij de ondergrondse strijd.
Anderen dook onder, vaak met hulp van moedige Enschedeërs die hun leven riskeerden.
De geschiedenis kent vele anonieme helden. Mensen die joodse families verborgen in schuren, kelders of boerderijen in de Twentse omgeving.
Er zijn verhalen over vluchtroutes via de grens met Duitsland of via het oosten van het land. Hoewel de kans op overleven klein was, was er altijd hoop. De rol van de ondergrondse pers en de verzetsgroepen in Twente was van onschatbare waarde.
Ze zorgden voor onderduikadressen, valse papieren en voedselbonnen. Het was een gevaarlijk kat-en-muisspel waarbij een verkeerde beweging de dood betekende.
Na de oorlog: Een gemeenschap die nooit meer hetzelfde was
Toen de oorlog eindigde in 1945, keerde er maar een handjevol overlevenden terug naar Enschede. Van de ongeveer 1.300 Joodse inwoners waren er meer dan 900 vermoord.
Dat cijfer is verpletterend. Bijna de gehele gemeenschap was uitgeroeid.
De terugkeer was hartverscheurend. Huizen waren geplunderd of ingenomen door anderen. Bezittingen waren verdwenen. De emotionele pijn was onmetelijk groot.
De overlevenden moesten hun leven weer opbouwen in een stad die er anders uitzag. De synagoge aan de Prinsestraat werd na de oorlog weer opgebouwd en heropend in 1949. Het werd een symbool van hoop en wederopbouw. Maar de sfeer was anders.
De gemeenschap was klein en getraumatiseerd. Toch bleven ze strijden voor hun identiteit en hun toekomst.
De moderne tijd: Herinneren en doorleven
Vandaag de dag is de Joodse gemeenschap in Enschede kleiner dan ooit, maar ze is er nog steeds.
De gemeenschap is ondergebracht in de Liberaal Joodse Gemeente Twente. Ze komen samen in een gebedsruimte, want de oude synagoge aan de Prinsestraat is in 1978 helaas gesloopt vanwege bouwvalligheid.
Een zwarte bladzijde in de geschiedenis, want het was een prachtig monument. Toch is de herinnering levendig. Het Joods Monument Enschede, geplaatst nabij de voormalige synagoge, draagt de namen van meer dan 900 vermoorde Joodse inwoners. Het is een plek van stilte en reflectie.
Jaarlijks worden hier ceremonies gehouden, zoals op Yom HaShoah (de dag van de herinnering aan de Holocaust).
Daarnaast is er het museum De Fundatie in Zwolle (in de buurt) en verschillende initiatieven in Enschede zelf die de geschiedenis levend houden. Het is belangrijk dat we niet vergeten wat er is gebeurd. De verhalen van de textielbaronnen, de arme handelaren, de kinderen die werden weggevoerd en de moedige verzetsstrijders moeten blijven bestaan.
Een toekomst gebouwd op herinnering
De Joodse gemeenschap van Enschede heeft een zwaar lot gekend. Van bloei naar bijna totale uitroeiing, en daarna een moeizame wederopbouw.
Het is een verhaal dat laat zien hoe kwetsbaar vrijheid is. Maar het is ook een verhaal van hoop. Want ondanks alles is er nog steeds een gemeenschap die samenkomt, die viert en die herinnert.
Als je nu weer door Enschede loopt, kijk dan eens naar de straatnamen. Sommige herinneren aan de textielgeschiedenis, waar Joodse ondernemers een grote rol in speelden.
Kijk naar de plekken waar de synagoge stond en waar het monument nu staat.
Het is een stukje van ons gedeelde verleden dat we koesteren. Door erover te praten en te blijven vertellen, zorgen we ervoor dat het lot van de Joodse gemeenschap nooit wordt vergeten.